راهنمای علمی و اصولی خشک کردن گیاهان دارویی
خشک کردن گیاهان دارویی یکی از مهمترین مراحل در فرآوری و نگهداری آنهاست که تأثیر مستقیمی بر کیفیت، ماندگاری و اثرگذاری ترکیبات فعال گیاه دارد. روش صحیح خشک کردن میتواند عطر، رنگ و خواص دارویی گیاه را حفظ کند، درحالیکه خشک کردن نادرست منجر به کاهش اثرات درمانی و حتی از بین رفتن مواد مؤثره خواهد شد. از گذشته تاکنون، روشهای مختلفی برای خشک کردن گیاهان دارویی به کار گرفته شده است؛ از روشهای سنتی مانند خشک کردن در سایه و نور خورشید گرفته تا روشهای مدرن صنعتی با کنترل دما و رطوبت. در این مقاله، با اصول علمی خشک کردن گیاهان دارویی آشنا میشویم.
خشک کردن گیاهان دارویی به روش صنعتی
خشك كردن در هواي آزاد
اين عمل ممكن است در نور خورشيد و يا در سايه انجام شود و به نوع گياه و قسمتهاي مختلف گياه بستگي دارد. مثلا گلها و برگهاي معطر را بايد در سايه خشك نمود در صورتي كه پوست و چوب و سرشاخهها را ميتوان در آفتاب نيز خشك كرد. بطوركلي هنگامي ميتوان از نور خورشيد استفاده نمود كه نور خورشيد مواد مؤثره، رنگ و بوي مطبوع گياه را از بين نبرد. در اين روش در سينيهاي مشبك يك متر در يك متر و در زمان 8 تا 20 روز بسته به گياه و دماي محيط انجام ميشود. در هر سيني نيم كيلو گل تازه، يك تا 2 كيلوگرم برگ تازه، 2 تا 5/2 كيلوگرم ريشه را ميتوان قرار داد. سينيها در قفسهها قرار ميگيرند و هر چند روز يك بار بايد محل سينيها با هم عوض شود.
خشك كردن
گلها: گرد و غبار و آلودگيهاي آشكار، خار و حشرات را از گياه جدا كنيد. روي كاغذ يا روزنامه درون يك سيني قرار دهيد تا خشك شود. پس از خشك شدن آن را در يك ظرف تيره رنگ و در بسته نگهداري كنيد. اگر از گل داودي استفاده ميكنيد گلبرگهاي خشك شده را جدا كرده و نگهداري كنيد. براي خشك كردن اسطوخودوس آن را همراه با ساقه در يك پاكت كاغذي واژگون خشك كنيد.
برگها: هر 10 ساقه را در يك دسته جمع آوري كرده و ببنديد و آن را به صورت وارونه آويزان كنيد و خشك كنيد. وقتي برگها خشك و شكننده شدند آنها را با مالش از ساقه جدا كنيد و آنها را در يك ظرف تيره رنگ نگهداري كنيد. اگر ساقه و برگ مورد استفاده باشند تمام آنرا خرد كنيد و نگهداري نماييد.
بذرها: تخمدانها را در دستههاي كوچك به صورت وارونه آويزان كنيد و زير آن يك سيني يا كاغذ قرار دهيد تا بذرهايي كه ريخته ميشوند را جمعآوري كنيد.
ريشه: بعد از برطرف كردن گل و خاك، ريشه را به قطعات كوچك تقسيم ميكنيم. قطعات ريشه را روي كاغذ پهن كنيد و در دماي 50 درجه سانتيگراد يا در آفتاب آنها را خشك كنيد.
تاثير خشك كردن بر گياهان دارويي
براي بدست آوردن يك كيلو گياه خشك بايد 8ـ5 كيلو گل تازه يا 6ـ5 كيلو برگ تازه يا 5ـ4 كيلو شاخههاي داراي برگ و گل تازه و يا 4ـ3 كيلو ريشه تازه را خشك نمود.
كاهش جدي آب سبب بروز واكنشهاي غير مفيد در مواد مؤثره گياهان ميگردد و تغييرات نامطلوبي را در مواد موثره گياهان ايجاد ميكند.
خشك كردن در دماي مناسب سبب تغييرات مطلوبي در مواد موثره مورد نظر ما ميشود. مثلا گليكوزيدهاي محرك قلب در برگهاي گل انگشتانه پس از خشك شدن افزايش مييابد و يا پوست تازه گياه سياه توسه به علت وجود برخي تركيبات شيميايي پروتئيني تهوع آور ميباشد ولي پس از خشك شدن، تركيبات مذكور تجزيه شده و ماده گياهي مسهل و ملين ميگردد (رطوبت حدود 14%)
اعمال پس از خشك كردن
روي اندام دارويي خشك شده قبل از عرضه به بازار (بر حسب نوع ماده مؤثره و چگونگي استفاده از آن) بايد كارهايي انجام شود كه مهمترين اين كارها عبارت است از:
– جدا كردن اضافات نامناسب و تميز كردن اندامهاي خشك شده از گرد و غبار.
در صورتي كه هنگام جمع آوري محصول قسمتهايي از گياهان ديگر با اندامهاي گياه مورد نظر مخلوط شود بايد جدا گردد. استقرار تهويههاي مناسب هنگام تميز كردن اندامها نيز سبب خارج شدن ذرات گرد و غبار حاصل از عمليات تميز كردن ميشود.
– الك كردن اندام مورد نظر با دستگاههاي مخصوص.
– گاهي اوقات گلهاي جمع آوري شده از دمگلهاي طويلي برخوردار ميباشند كه بايد اقدام به جدا كردن آنها از گل نمود. براي انجام اين كار نيز دستگاههاي مخصوص طراحي و ساخته شده است.
معمولاً اندامهاي گياهاني كه به عنوان چاي (دمكردني) مورد استفاده قرار ميگيرند بايد بصورت خرد شده درآورده و مصرف شوند. ميزان خرد كردن اندامهاي مذكور بر حسب اندام گياه و چگونگي استفاده از آن متغير است.
انبار كردن و نگهداري گياهان دارويي خشك
حفظ و نگهداري گياهان دارويي خشك شده تنها در اماكن خشك امكان پذير ميباشد و تهويه اين مكانها هم بايد به صورت جريان هواي خشك باشد.
نگهداري گياهان دارويي در انبارهاي نامناسب و مرطوب حتي براي مدت كوتاه نيز جايز نيست و بر كيفيت دارو تاثير منفي دارد زيرا اغلب پيكرهاي خشك شده گياهان دارويي در مدت كوتاهي قادر به جذب رطوبت از محيط اطراف خود ميباشند. علاوه بر اين انبارهاي مخصوص حفظ و نگهداري مواد دارويي بايد كاملا تميز و عاري از هر گونه باكتري باشد. از اينرو توصيه ميشود كه اين گونه انبارها پس از ضدعفوني با مواد مناسب مورد استفاده قرار گيرند.
در انبار كردن گياهان دارويي مختلف مجاور يكديگر نيز بايد نهايت دقت را به عمل آورد كه هرگز گياهان دارويي محتوي مواد سمي نظير شاهبيزك، تاتوره، بذرالبنج و … با گياهان دارويي محتوي مواد غير سمي در كنار هم در يك مكان نگهداري نشوند زيرا در اين صورت ممكن است به واسطه انتقال و مخلوط شدن مواد سمي و غير سمي با يكديگر مواد دارويي غير سمي هم زيان آور و مسموميت زا گردند.
از انبار كردن گياهان دارويي كه حاوي بوي تند و نامطبوع ميباشند نظير سنبلالطيب در كنار گياهان ديگر بايد اجتناب نمود. معمولا پيكره رويشي اكثر گياهان دارويي مخصوصا آنهايي كه داراي ساپونين ميباشند بر اثر مرور زمان كاهش مييابند از اينرو توصيه ميشود پيكره رويشي گياهان بخصوص گياهاني كه به صورت دمكردني مورد استفاده قرار ميگيرند را بيش از يك سال در انبار نگهداري نشود.
بسته بندي گياهان دارويي خشك
بسته بندي گياهان دارويي امري بسيار تنوع پذير است و عوامل مختلفي چون مقدار و نوع دارو، مدت نگهداري آن و روش حمل و نقل در اين تنوع اثر دارد. معمولا براي بسته بندي مواد دارويي از كيسههاي كوچك يا بزرگ كاغذي و نايلوني، جعبههاي چوبي يا كارتنهاي مقوايي و يا بسته بندي عدلي استفاده ميشود (وزن هر عدل 100ـ 60 كيلوگرم است).
بعضي گياهان دارويي نظير ريشهها و پوست گياهان را در كيسههاي مخصوص ريخته و سپس دهانه آنها را ميدوزند. براي بسته بندي بذرها و ميوهها بايد از كيسههاي كوچك استفاده كرد.
چون برخي از گياهان دارويي نظير ميوه نسترن كوهي و ميوه درخت پيرو Juniperi fructus شديداً جاذبالرطوبه هستند در اين صورت براي بسته بندي اينگونه مواد بايد حتي الامكان از بسته بنديهاي پلاستيكي استفاده نمود.
پيكر رويشي برخي از گياهان به فشار حساس هستند مانند گلهاي بابونه و برگهاي نعنا از اينرو جهت بسته بندي آنها بايد از جعبههاي چوبي يا مقوايي مخصوص استفاده نمود.
دیدگاه خود را ثبت کنید
تمایل دارید در گفتگو شرکت کنید؟نظری بدهید!